Xorijiy loyihani moslashtirishda nima o‘zgaradi: bo‘limlar, xatolar va tartib

Loyihani moslashtirish qachon kerak

Loyiha boshqa mamlakat me’yorlari bo‘yicha tayyorlangan, qurilish esa O‘zbekistonda bo‘lsa, moslashtirish kerak. Ekspertiza va «O‘zbekiston MET» AJ hujjatlarni faqat mahalliy me’yorlar bo‘yicha va O‘zbekiston litsenziyasiga ega tashkilotdan qabul qiladi.

Odatiy holatlar:

• investor Xitoy, Turkiya yoki Yevropadagi EPC-pudratchisining loyihasi bilan keladi;
• uskunalar xorijda xarid qilinadi, chizmalar esa GB, IEC yoki EN standartlari bo‘yicha bajarilgan;
• Rossiya yoki Qozog‘istondan namunaviy loyiha bor: me’yorlar o‘xshash, lekin seysmika va iqlim boshqacha;
• loyiha 2019 yilgacha ishlab chiqilgan — o‘shanda KMK 2.01.03 ning oldingi tahriri amal qilgan.

Bu holatlarning barchasida loyiha tashlab yuborilmaydi. Yechimlarning katta qismi saqlanadi, faqat mahalliy talablarga javob bermaydigan qismlar qayta hisoblanadi.

Moslashtirishda loyihada nima o‘zgaradi

Ko‘pincha oltita bo‘lim qayta hisoblanadi. Qolgan yechimlar odatda saqlanadi.

• Seysmika. Transformator poydevorlari, tayanchlar va uskunalar mahkamlanishi KMK 2.01.03-19 bo‘yicha 8-9 ballga tekshiriladi. Xorijiy loyihalar ko‘pincha pastroq seysmiklikka hisoblangan bo‘ladi.
• Iqlim. Yozda janubda +50°C gacha issiq, qishda shimolda sovuq. Simlarning ruxsat etilgan toki, oraliqlardagi osilish va transformatorlarning sovishi shunga bog‘liq.
• Izolyatsiya. Sho‘rxok va chang bo‘ronlari mo‘tadil iqlimga qaraganda oqish yo‘li uzunroq izolyatorlarni talab qiladi.
• Kuchlanish klasslari va chastota. O‘zbekiston tarmoqlarida 6, 10, 35, 110, 220 va 500 kV, chastota 50 Gs. 20 yoki 33 kV li loyiha yoki 60 Gs li uskunani qayta ko‘rib chiqish kerak bo‘ladi.
• Rele himoyasi va aloqa. Sozlamalar qo‘shni tarmoq himoyalari bilan, telemexanika esa dispetcherlik xizmati bilan kelishiladi.
• Rasmiylashtirish va smeta. To‘plam rus yoki o‘zbek tilida chiqariladi, smeta esa so‘mda qayta hisoblanadi.

Moslashtirish qanday o‘tadi: 5 bosqich

Moslashtirish aniq reja bo‘yicha boradi. Har bir bosqichda nima bo‘layotganini va keyin nima bo‘lishini bilasiz.

1. Loyiha (PDF yoki DWG), texnik shartlar va maydon manzilini yuborasiz.
2. Muhandis dastlabki tahlil qiladi va nomuvofiqliklar ro‘yxatini tuzadi. Narx va muddatni shartnomagacha bilib olasiz.
3. Seysmika, iqlim yuklamalari, izolyatsiya va RZA ni qayta hisoblaymiz. Faqat me’yorga mos kelmaydigan qismlarni o‘zgartiramiz.
4. To‘plamni № 070855 litsenziyamiz bilan rus yoki o‘zbek tilida chiqaramiz.
5. Loyihani «O‘zbekiston MET» AJ ITK da yoki HET da himoya qilamiz va Davlat ekspertizasida kuzatib boramiz.

Dastlabki tahlil bepul. Agar loyiha me’yorlarga deyarli mos bo‘lsa, buni ochiq aytamiz.

Moslashtirish qancha turadi va qancha davom etadi

Moslashtirish odatda yangi loyihadan tezroq va arzonroq. Sababi oddiy: sxemalar, joylashuv va spetsifikatsiyalar allaqachon bor, ularni noldan ishlab chiqish shart emas.

Aniq narx va muddatni loyihani tahlil qilgach hisoblaymiz: qayta hisoblash hajmi hammada har xil. Yirik podstansiya yoki uzun liniyani to‘liq qayta hisoblash ko‘proq vaqt oladi, lekin baribir yangi loyihadan kamroq.

Yakuniy narxga uchta narsa ta’sir qiladi:

• nechta bo‘lim me’yorlarga mos kelmaydi;
• dastlabki hisoblar tahrirlanadigan shaklda bormi (DWG, hisob modellari);
• maydonda yangi izlanishlar kerakmi.

Masalan, poydevorlari 7 ballga hisoblangan xitoycha 110/10 kV li PS loyihasida odatda qurilish qismi va izolyatsiya qayta hisoblanadi. Ulanish sxemasi va transformatorlar tanlovi esa ko‘pincha o‘zgarmaydi.

O‘zbekistonda xorijiy loyihalarning ko‘p uchraydigan xatolari

Bu xatolarni biz eng ko‘p uchratamiz. Ularning har biri loyihani ekspertizada yoki ITK da to‘xtatib qo‘yishi mumkin.

• Transformator poydevori 7 ballga hisoblangan, maydon esa 8 yoki 9 ballik.
• Izolyatorlar toza havo uchun tanlangan. Changli mavsumda sho‘rxok hududlarda ularda razryad yuz beradi.
• Sim +35°C harorat bo‘yicha tanlangan. Iyul issig‘ida u qizib ketadi va ko‘proq osiladi.
• Loyihada mahalliy taqsimlash tarmog‘ida yo‘q 20 kV kuchlanish ko‘zda tutilgan.
• YoTQ va OYaQ da uskunalarni seysmik mahkamlash bo‘limi yo‘q.
• RZA sozlamalari qo‘shni «O‘zbekiston MET» AJ podstansiyasi himoyalari bilan muvofiqlashtirilmagan.

Bu muammolarni uskuna xarid qilinishidan oldin topgan ma’qul. Yetkazib berilgandan keyin tuzatish ancha qimmatga tushadi.

Tezkor baho uchun nimalarni yuborish kerak

Paket qanchalik to‘liq bo‘lsa, baho shunchalik tez va aniq bo‘ladi. Minimal to‘plam:

• loyiha PDF da, yaxshisi DWG da ham;
• ulanish uchun texnik shartlar (TSh), agar allaqachon bo‘lsa;
• maydon manzili yoki koordinatalari;
• asosiy uskunalar spetsifikatsiyasi va ishlab chiqaruvchi mamlakat;
• izlanishlar hisobotlari, agar o‘tkazilgan bo‘lsa.

Biror narsa yetishmasa — xavotir olmang. Muhandisga qo‘ng‘iroq qilib, borini ayting. Muhandis nima yetishmasligini aytadi va dastlabki bahoni beradi.